en نقش ژن‌درمانی در بهبود عملکرد بیضه پس از آسیب‌های ناشی از سموم و آلاینده‌های محیطی: مرور نظام‌مند عمومى General Systematic Review Article <p data-end="634" data-start="39">آسیب بیضه ناشی از مواجهه با عوامل شیمیایی و آلاینده‌های محیطی یکی از عوامل مهم و رو‌به‌افزایش ناباروری مردان به شمار می‌رود، به‌ویژه در افرادی که در معرض سموم محیطی، آلاینده‌های صنعتی، مواد شیمیایی شغلی و داروهای شیمی‌درمانی قرار دارند. چنین آسیب‌هایی غالباً موجب اختلال پایدار در فرایند اسپرماتوژنز، نارسایی عملکرد هورمونی و کاهش توان باروری می‌شوند و گزینه‌های درمانی ترمیمی مؤثر برای بازگرداندن عملکرد طبیعی بیضه محدود است. در سال‌های اخیر، ژن‌درمانی به‌عنوان یک راهبرد بازساختی نوین مطرح شده است که توانایی هدف‌گیری مسیرهای مولکولی درگیر در آسیب‌های ناشی از سموم و استرس‌های محیطی را دارد. هدف این مرور نظام‌مند، ارزیابی کارایی مداخلات مبتنی بر ژن در بازگرداندن عملکرد بیضه پس از آسیب‌های القاشده توسط عوامل شیمیایی و مواجهات محیطی بود. جست‌وجوی جامع منابع علمی در پایگاه‌های PubMed، Scopus، Web of Science، Embase و Google Scholar انجام شد و مطالعات منتشرشده بین سال‌های 2000 تا 2025 بررسی گردید. در مجموع 1,254 رکورد شناسایی شد که پس از حذف موارد تکراری، 1,032 مطالعه باقی ماند. پس از غربالگری عنوان و چکیده و ارزیابی متن کامل، 15 مطالعه واجد شرایط ورود به تحلیل کیفی بودند که شامل 12 مطالعه حیوانی و 3 مطالعه بالینی انسانی می‌شد. در مدل‌های پیش‌بالینی، ژن‌درمانی با بهبودهای قابل‌توجه در ساختار بافتی بیضه، فرایند اسپرم‌سازی و عملکرد درون‌ریز همراه بود. حیوانات تیمارشده افزایش معنی‌داری در غلظت اسپرم (میانگین افزایش حدود 4.2 &times; 10⁶ در میلی‌لیتر)، بهبود تحرک اسپرم (25 تا 40 درصد) و بازگشت سطح تستوسترون سرم به 80 تا 95 درصد مقادیر پایه را نشان دادند. بازگشت باروری در پنج مطالعه حیوانی گزارش شد و نرخ بارداری موفق بین 60 تا 85 درصد متغیر بود. سازه‌های ژنی آنتی‌اکسیدانی و ضدآپوپتوز، به‌ویژه آن‌هایی که مسیرهای مرتبط با استرس اکسیداتیو ناشی از آلاینده‌های محیطی را هدف قرار می‌دادند، اثرات درمانی برجسته‌تری نشان دادند. در مطالعات انسانی نیز بهبودهای متوسط اما از نظر بالینی قابل‌توجهی در شاخص‌های اسپرم و پروفایل‌های هورمونی مشاهده شد؛ با این حال، پیامدهای مستقیم باروری ارزیابی نگردید. در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد که ژن‌درمانی می‌تواند رویکردی امیدبخش برای بازگرداندن عملکرد بیضه پس از آسیب‌های ناشی از مواجهات شیمیایی و آلاینده‌های محیطی باشد. با این حال، محدود بودن داده‌های بالینی ضرورت انجام کارآزمایی‌های انسانی با طراحی دقیق، شاخص‌های پیامدی استاندارد و ارزیابی ایمنی بلندمدت را برجسته می‌سازد.</p> <p><span style="font-size:14px;">Testicular injury resulting from exposure to chemical agents and environmental pollutants is an increasingly important contributor to male infertility, particularly among individuals exposed to environmental toxicants, industrial contaminants, occupational chemicals, and chemotherapeutic drugs. Such injuries frequently lead to persistent impairment of spermatogenesis, hormonal dysfunction, and reduced reproductive capacity, while effective restorative treatment options remain limited. In recent years, gene therapy has emerged as a novel regenerative strategy capable of targeting the molecular pathways involved in toxicant- and environment-induced testicular damage. This systematic review aimed to evaluate the efficacy of gene-based interventions in restoring testicular function following injury induced by chemical and environmental exposures. A comprehensive literature search was conducted across PubMed, Scopus, Web of Science, Embase, and Google Scholar, covering studies published between 2000 and 2025. The search identified 1,254 records, of which 1,032 remained after duplicate removal. Following title and abstract screening and full-text assessment, 15 studies met the inclusion criteria and were included in the qualitative synthesis, comprising 12 animal studies and 3 human clinical studies. Across preclinical models, gene therapy was associated with significant improvements in testicular histology, spermatogenesis, and endocrine function. Treated animals demonstrated marked increases in sperm concentration (mean increase of approximately 4.2 &times; 10⁶/mL), improved sperm motility (25&ndash;40%), and restoration of serum testosterone levels to 80&ndash;95% of baseline values. Fertility restoration was reported in five animal studies, with successful pregnancy rates ranging from 60% to 85%. Antioxidant and anti-apoptotic gene constructs, particularly those targeting oxidative stress pathways activated by environmental toxicants, showed superior therapeutic effects. Human studies reported modest but clinically meaningful improvements in sperm parameters and hormonal profiles; however, direct fertility outcomes were not assessed. In conclusion, current evidence suggests that gene therapy holds substantial promise for restoring testicular function following damage induced by chemical and environmental exposures. Nevertheless, clinical data remain limited, underscoring the need for well-designed human trials with standardized outcome measures and long-term safety evaluation.</span></p> ژن‌درمانی؛ آلاینده‌های محیطی؛ آسیب بیضه ناشی از سموم؛ اختلال در اسپرماتوژنز؛ استرس اکسیداتیو Gene therapy, Environmental pollutants, Toxicant-induced testicular injury, Spermatogenic impairment, Oxidative stress 48 58 http://jrhms.thums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-188-1&slc_lang=en&sid=1 Samaneh Dehghani 10031947532846001643 10031947532846001643 No Student’s Scientific Research Center, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, Iran Azam Mahrodi 10031947532846001644 10031947532846001644 No Environmental Science and Technology Research Center, Department of Environmental Health Engineering, School of Public Health, Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Yazd, Iran Moslem Tazik 10031947532846001645 10031947532846001645 No Environmental Science and Technology Research Center, Department of Environmental Health Engineering, School of Public Health, Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Yazd, Iran Fatemeh Sadeghloo 10031947532846001646 10031947532846001646 No Department of Biology, Faculty of Science and New Technologies, Islamic Azad University, Tehran Medical Sciences Branch, Qolhak-Zargandeh, Tehran, Iran Hamed Soleimani hasulimany@yahoo.com 10031947532846001647 10031947532846001647 Yes Research Center for Environmental Determinants of Health, Research Institute for Health, Kermanshah University of Medical Sciences, Kermanshah, Iran