آسیب بیضه ناشی از مواجهه با عوامل شیمیایی و آلاینده‌های محیطی یکی از عوامل مهم و رو‌به‌افزایش ناباروری مردان به شمار می‌رود، به‌ویژه در افرادی که در معرض سموم محیطی، آلاینده‌های صنعتی، مواد شیمیایی شغلی و داروهای شیمی‌درمانی قرار دارند. چنین آسیب‌هایی غالباً موجب اختلال پایدار در فرایند اسپرماتوژنز، نارسایی عملکرد هورمونی و کاهش توان باروری می‌شوند و گزینه‌های درمانی ترمیمی مؤثر برای بازگرداندن عملکرد طبیعی بیضه محدود است. در سال‌های اخیر، ژن‌درمانی به‌عنوان یک راهبرد بازساختی نوین مطرح شده است که توانایی هدف‌گیری مسیرهای مولکولی درگیر در آسیب‌های ناشی از سموم و استرس‌های محیطی را دارد. هدف این مرور نظام‌مند، ارزیابی کارایی مداخلات مبتنی بر ژن در بازگرداندن عملکرد بیضه پس از آسیب‌های القاشده توسط عوامل شیمیایی و مواجهات محیطی بود. جست‌وجوی جامع منابع علمی در پایگاه‌های PubMed، Scopus، Web of Science، Embase و Google Scholar انجام شد و مطالعات منتشرشده بین سال‌های 2000 تا 2025 بررسی گردید. در مجموع 1,254 رکورد شناسایی شد که پس از حذف موارد تکراری، 1,032 مطالعه باقی ماند. پس از غربالگری عنوان و چکیده و ارزیابی متن کامل، 15 مطالعه واجد شرایط ورود به تحلیل کیفی بودند که شامل 12 مطالعه حیوانی و 3 مطالعه بالینی انسانی می‌شد. در مدل‌های پیش‌بالینی، ژن‌درمانی با بهبودهای قابل‌توجه در ساختار بافتی بیضه، فرایند اسپرم‌سازی و عملکرد درون‌ریز همراه بود. حیوانات تیمارشده افزایش معنی‌داری در غلظت اسپرم (میانگین افزایش حدود 4.2 × 10⁶ در میلی‌لیتر)، بهبود تحرک اسپرم (25 تا 40 درصد) و بازگشت سطح تستوسترون سرم به 80 تا 95 درصد مقادیر پایه را نشان دادند. بازگشت باروری در پنج مطالعه حیوانی گزارش شد و نرخ بارداری موفق بین 60 تا 85 درصد متغیر بود. سازه‌های ژنی آنتی‌اکسیدانی و ضدآپوپتوز، به‌ویژه آن‌هایی که مسیرهای مرتبط با استرس اکسیداتیو ناشی از آلاینده‌های محیطی را هدف قرار می‌دادند، اثرات درمانی برجسته‌تری نشان دادند. در مطالعات انسانی نیز بهبودهای متوسط اما از نظر بالینی قابل‌توجهی در شاخص‌های اسپرم و پروفایل‌های هورمونی مشاهده شد؛ با این حال، پیامدهای مستقیم باروری ارزیابی نگردید. در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد که ژن‌درمانی می‌تواند رویکردی امیدبخش برای بازگرداندن عملکرد بیضه پس از آسیب‌های ناشی از مواجهات شیمیایی و آلاینده‌های محیطی باشد. با این حال، محدود بودن داده‌های بالینی ضرورت انجام کارآزمایی‌های انسانی با طراحی دقیق، شاخص‌های پیامدی استاندارد و ارزیابی ایمنی بلندمدت را برجسته می‌سازد.